“MOU แรร์เอิร์ธ” สร้างความกังวล - “อนุทิน” ยัน พัฒนาเทคโนโลยีไทยได้

ในวันที่ 26 ตุลาคม 2568 เว็บไซต์ของทำเนียบขาวได้เผยแพร่กรอบความตกลงการค้าต่างตอบแทนระหว่างสหรัฐอเมริกาและไทย และ บันทึกความเข้าใจร่วม (MOU) ระหว่างสหรัฐอเมริกาและไทย ว่าด้วยความร่วมมือด้านแร่ธาตุจำเป็น (Critical minerals) หรือ แรร์เอิร์ธ (Rare Earth) โดยภายหลังการเผยแพร่ MOU ดังกล่าว ได้สร้างความกังวลให้หลายฝ่ายทั้งในเรื่องของผลกระทบทางด้านสิ่งแวดล้อม และจุดยืนของไทยบนเวทีการเมืองโลก

กรอบความตกลงการค้าต่างตอบแทน

นางศุภจี สุธรรมพันธุ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิยช์ เปิดเผยว่าการทำกรอบความตกลงการค้าต่างตอบแทนระหว่างสหรัฐฯและไทย เป็นไปเพื่อแสดงเจตนารมณ์ร่วมกันระหว่างสหรัฐฯและไทยในการส่งเสริมความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการค้า สร้างความสมดุลทางการค้า และกำหนดกรอบแนวทางสำหรับการเจรจาความตกลงทางการค้าต่างตอบแทนระหว่างทั้งสองประเทศ

เนื้อหาสาระของกรอบความตกลงนี้ มีทั้งที่เคยปรากฎและเป็นที่รับรู้โดยสาธารณชนแล้ว รวมถึงบางส่วนที่มีความเปลี่ยนแปลง และบางส่วนที่ยังคงต้องรอการเจรจาเพื่อความชัดเจนต่อไป

ในส่วนที่เป็นที่รับรู้ของสาธารณชน เช่น สหรัฐฯคงอัตราภาษีศุลกากรต่อสินค้านำเข้าจากไทยไว้ที่ 19% ขณะที่ในส่วนที่มีการเปลี่ยนแปลง คือ ตัวเลขของกลุ่มสินค้าที่ไทยจะยกเลิกการจัดเก็บภาษีนำเข้าจากสหรัฐฯ จากเดิมที่ระบุว่า 90% เปลี่ยนแปลงเป็น 99% ครอบคลุมผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม, ผลิตภัณฑ์อาหาร, และการเกษตรทั้งหมดของสหรัฐฯ

แถลงการณ์ฉบับนี้ยังไม่มีผลผูกพันทางกฎหมาย เป็นเพียงกรอบสำหรับการเจรจาต่อไป โดยในอีกไม่กี่สัปดาห์ข้างหน้า สหรัฐฯและไทยจะดำเนินการเจรจาและสรุปความตกลงว่าด้วยการค้าต่างตอบแทน เพื่อจัดเตรียมร่างข้อตกลงสำหรับการลงนามอย่างเป็นทางการ และจำดำเนินการตามขั้นตอนภายในของแต่ละประเทศก่อนที่ความตกลงจะมีผลบังคับใช้ คาดดำเนินการเสร็จภายในสิ้นปีนี้

MOU แรร์เอิร์ธ - ตัวแปรสำคัญในการเมืองโลก

Rare earth elements are critical minerals that are in high demand for electronic gadgets./ Photo: NPR

การเผยแพร่บันทึกบันทึกความเข้าใจร่วม (MOU) ระหว่างสหรัฐอเมริกาและไทย ว่าด้วยความร่วมมือด้านแร่ธาตุจำเป็น (Critical minerals) ได้ทำให้เกิดประเด็นถกเถียงทั้งในด้านของนักการเมือง, นักวิชาการ, และประชาชน เนื่องด้วยกังวลถึงผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมที่จะเกิดขึ้นจากการทำเหมือง และประเด็นเรื่องการเมืองโลก

แร่แรร์เอิร์ธ เป็นธาตุหายากและเป็นทรัพยากรสำคัญในกระบวนการผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์และเทคโนโลยีสมัยใหม่ เช่น สมาร์ทโฟน รถยนต์ไฟฟ้า และอุปกรณ์ทางการแพทย์ แม้จะถูกเรียกว่าธาตุหายาก แต่แท้จริงแล้วธาตุเหล่านี้สามารถหาได้ตามเปลือกโลก แต่ด้วยกระบวนการทำเหมืองและสกัดให้บริสุทธิ์ทีมีความยากและมีค่าใช้จ่ายสูง โดยแหล่งของแร่ชนิดนี้กระจายตัวอยู่บริเวณตะวันตกของไทย ตั้งแต่ภาคเหนือจนถึงภาคใต้ เช่น จังหวัดเชียงราย แม่ฮ่องสอน เชียงใหม่ อุทัยธานี กาญจนบุรี ประจวบคีรีขันธ์ ชุมพร ระนอง พังงา และสุราษฎร์ธานี

Mining sites located in Kachin State./ Photo:DW

ผลกระทบทางด้านสิ่งแวดล้อมที่สังคมกังวล สืบเนื่องมาจากผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นในเมียนมา ภายหลังจากที่จีนมาทำเหมือง ส่งผลให้การเข้าถึงน้ำสะอาดเป็นไปโดยยาก รวมถึงสัตว์ป่าและปลาท้องถื่นสูญพันธุ์

ดร.สนธิ คชวัฒน์ นักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ได้ระบุว่าการขุดหาแรร์เอิร์ธส่งผลกระต่อสิ่งแวดล้อมหลายด้าน ได้แก่ การปนเปื้อนของน้ำและดินจากสารเคมีและกากแร่ที่มีกัมมันตรังสี, การปล่อยฝุ่นและก๊าซอันตราย, การทำลายป่าและถิ่นที่อยู่อาศัยของสัตว์, และการใช้น้ำปริมาณมาก

ทางด้านความกังวลเรื่องการเมืองโลก สืบเนื่องจากปัจจุบันสหรัฐฯและจีนกำลังมีสงครามทางการค้าระหว่างกัน โดนหนึ่งในมาตรการที่จีนทำ คือ การควบคุมการส่งออกแร่หายากที่เข้มงวดมากขึ้นซึ่งสร้างความเสียหายต่อห่วงโซ่อุปทาน (Supple Chain) ของสหรัฐฯ ด้วยเหตุนี้สหรัฐจึงมีความพยายามในการหาแหล่งการผลิตแร่จากที่คู่ค้าประเทศอื่น โดยเมื่อสัปดาห์ก่อน สหรัฐฯได้มีการลงนามความตกลงกับออสเตรเลียซึ่งเป็นหนึ่งในผู้ผลิตแร่ธาตุจำเป็นรายใหญ่ของโลก

ดังนั้น การทำ MOU แรร์เอิร์ธกับสหรัฐฯ ทำให้สังคมบางส่วนกังวลว่าไทยในฐานะประเทศพันธมิตรสำคัญของจีน จะนำตัวเองเข้าไปอยู่ในความสัมพันธ์ทางการเมืองโลกที่ซับซ้อนและอาจส่งผลเสียต่อไทยในอนาคต

เสียงจากฝ่ายค้าน

Photo: กรรมกรข่าว คุยนอกจอ

นางสาวศิริกัญญา ตันสกุล สส.บัญชีรายชื่อและรองหัวหน้าพรรคประชาชน ให้สัมภาษณ์ผ่านทางรายการกรรมกรข่าว คุยนอกจอ โดยเธอได้ระบุว่าการทำ MOU ว่าด้วยความร่วมมือด้านแร่ธาตุจำเป็น (Critical minerals) หรือ แรร์เอิร์ธ (Rare Earth) เป็นการดำเนินการบันทึกความเข้าใจ โดยปราศจากการประกาศให้ประชาชนได้รับรู้, รัฐบาลไม่มีความรู้ความเข้าใจในการผลิตแรร์เอิร์ธ รวมถึงไม่มีการประกาศเกี่ยวกับมาตรการรองรับอื่นๆที่เกี่ยวข้องอย่างชัดเจน

เธอกล่าวว่าข้อกังวลต่อการลงนาม MOU แรร์เอิร์ธ คือ การให้สิทธิพิเศษจำนวนมากกับสหรัฐฯ ทั้งสิทธิในการสำรวจและการขุด โดยหากมีผู้ลงทุนอื่นมาขุดหาแร่ธาตุแล้วเจอ ก็จะต้องให้สิทธิสหรัฐฯ ในการร่วมลงทุนด้วย

“ต้องดูว่าไทยได้รับประโยชน์อะไรบ้าง ตอนนี้มีพูดถึงเพียงแค่การถ่ายทอดเทคโนโลยี ในประเด็นนี้ก็ต้องดูต่อไปอีกว่าเรามีความพร้อมในการรับการถ่ายทอดอย่างไร รวมถึงมาตรฐานสิ่งแวดล้อมควรประกาศออกมาได้เลย เพราะไทยก็เคยมีการขุดแร่แรร์เอิร์ธและเคยได้รับผลกระทบแล้ว” เธอกล่าวเสริมอีกว่า “ควรออกมาพูดถึงกลุ่มคนที่จะได้รับผลกระทบ รวมถึงกฎเกณฑ์อื่นๆด้วย เพราะคนไทยมีความรู้ความเข้าใจในเรื่องเหมืองแร่น้อยมาก”

ทางด้านนายวีระพงศ์ ประภา รองหัวหน้าพรรคประชาธิปัตย์ ได้แสดงความเห็นผ่านทางเฟซบุ๊กส่วนตัวว่า “ปัจจุบันจีนเป็นผู้นำของตลาดแร่ธาตุจำเป็น ทั้งการขุดเจาะพัฒนาในจีนและในประเทศที่สาม และเร็วๆ นี้ ก็ได้ใช้ความเป็นผู้นำในตลาดนี้ขู่สหรัฐเบาๆ ว่าจีนอาจจะเพิ่มความเข้มงวดในการควบคุมการส่งออกแร่ธาตุจำเป็นไปยังประเทศต่างๆ รวมถึงสหรัฐ เพื่อเป็นข้อต่อรองในการเจรจาอัตราภาษีกับสหรัฐ”

โดยเขากล่าวเสริมว่า ด้วยเหตุนี้ ทรัมป์ จึงเร่งเจรจากับชาติอื่นๆ เพื่อให้มั่นใจว่าสหรัฐฯจะสามารถเข้าถึงแร่ธาตุจำเป็นได้อย่างเพียงพอ โดยไม่ต้องพึ่งพาจีน

“MOU แรร์เอิร์ธ” ไทยได้ประโยชน์?

ในวันที่ 27 ตุลาคม 2568 ณ กรุงกัวลาลัมเปอร์ ประเทศมาเลเซีย เวลา 14.00 น. ตามเวลาท้องถิ่น นายกรัฐมนตรี อนุทิน ชาญวีรกูล ได้ออกมาตอบถึงประเด็น MOU แรร์เอิร์ธ ท่ามกลางความกังวลและเสียงวิพากษ์วิจารณ์จากหลายภาคส่วน

เขาได้ระบุว่า การลงนาม MOU แรร์เอิร์ธครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์หลัก คือ การแสวงหาความร่วมมือด้วยกันดังนั้น ไทยต้องยินดี เพราะเป็นทรัพยากรที่ไทยมีอยู่แล้ว ขาดแต่เพียงองค์ความรู้ในการดำเนินการ

เขาชี้แจงว่า MOU นี้ ไม่มีผลผูกพันทางกฎหมาย หากละเมิดต่อหลักธรรมาภิบาล กฎหมายไทย หลักรัฐธรรมนูญ หรือดูแล้วไม่มีประโยชน์ที่จะเดินหน้ากันต่อไป คู่สัญญาฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็สามารถยกเลิกข้อสัญญานี้ได้ โดยไม่ต้องรับการยินยอมจากอีกฝ่ายหนึ่ง เพราะถือเป็นเพียง MOU เท่านั้น

นายกฯอนุทิน ได้กล่าวเสริมว่าการทำ MOU ความร่วมมือนี้ เป็นเพียงความพยายามในการฟื้นฟูความสัมพันธ์ระหว่างไทยและสหรัฐฯ เพื่อที่จะสามารถนำไปสู่การพัฒนาความร่วมมืออื่นๆในอนาคตได้